หนึ่งในผลไม้ช่วงหน้าร้อน หนึ่งในนั้นคือมะม่วงแต่มะม่วงบางชนิด เช่น มะม่วงอกร่องจะอร่อยที่สุดในช่วงฤดูนี้ ถ้ากินคู่กับข้าวเหนียวมูลเจ้าอร่อย สามารถลืมของกินอย่างอื่นได้เลย มะม่วงสามารถนำมาบริโภคได้หลายแบบขึ้นอยู่กับว่าจะนิยมแบบใด มะม่วงดิบจะกินเปล่าๆ หรือจิ้มพริกกับเกลือ หรือน้ำปลาหวาน กะปิหวานก็อร่อย หรือจะนำมาสับ หรือขูดเป็นเส้นยาวๆ เพื่อทำยำก็ใช้ได้ ข้าวแช่ที่ทานในช่วงหน้าร้อนก็มีมะม่วงดิบแกะสลักนิดหน่อยเป็นเครื่องเคียงที่ดูหรูไม่เบา
ส่วนมะม่วงสุกทำขนมได้หลายแบบมาก ครั้งจะกินข้าวเหนียวมะม่วงก็อร่อย เวลาปอกอาจจะต้องเบามือหน่อยจะได้ไม่ช้ำ หรือดำ มะม่วงสุกหั่นบางๆ หรือชิ้นสวยๆ สามารถใช้แต่งหน้าเค้กก็ได้อาศัยความคิดบรรเจิดค่อยๆ เรียงให้เป็นดอกไม้สวยๆ บนหน้าเค้กทำให้ดูหรูทันที แต่อย่าลืมทาแยมใสเคลือบหน้าหน่อยจะได้ดูมันๆ วาวๆ สวย
มะม่วงที่นั้นจัดว่าเป็นผลไม้เก่าแก่ในแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในอินเดีย แต่สำหรับในประเทศไทยแล้วหลักฐานเก่าแก่ที่สุดที่กล่าวถึงมะม่วง คือ หลักศิลาจารึกสมัยสุโขทัยกล่าวถึง หมากม่วง หรือมะม่วงที่มีในอาณาจักร แต่ไม่ได้บอกชัดเจนว่ากินอย่างไร แต่ผลไม้ชนิดนี้เป็นส่วนหนึ่งของสังคมสยามมานานจนกลายเป็นส่วนหนึ่งของความเชื่อต่างๆ เช่น คนโบราณเชื่อว่าหากนำมาปลูกไว้ในบริเวณบ้านทางทิศใต้ จะทำให้เจ้าของบ้านและผู้อยู่อาศัยมีความร่ำรวยยิ่งขึ้น (แต่น่าจะหมายถึงรวยผลเอาไว้เก็บกินมากกว่า)
มะม่วงเป็นต้นไม้ขนาดใหญ่ที่จัดอยู่ในประเภท Mangifera indica Linn. วงศ์ ANACARDIACEAE ต้นมะม่วงจะสูงประมาณ 10–30 เมตร ใบเดี่ยวสีเขียวเข้มปลายแหลม ออกดอกช่วงเดือนธันวาคมถึงเดือนกุมภาพันธ์ ออกผลช่วงฤดูร้อน ตอนดิบผลจะเป็นสีเขียวและจะเปลี่ยนเป็นสีเหลืองหรือเหลืองส้มเมื่อสุก มีเมล็ด 1 เมล็ด ช่วงเวลาแห่งการออกผลเป็นช่วงที่น่ารำคาญใจถ้าบ้านติดถนน เพราะจะมีคนมาช่วยเก็บกิน แต่มะม่วงที่ปลูกในประเทศไทยมีหลายสายพันธุ์มาก จึงขอยกตัวอย่างเท่าที่พบดังนี้
- มะม่วงน้ำดอกไม้ เป็นพันธ์ที่นิยมปลูก ลักษณะผลจะอ้วนค่อนข้างยาว หัวใหญ่ ปลายแหลม เปลือกบาง ถ้ายังดิบผิวเปลือกจะเป็นผิวนวล เนื้อแน่นหนาเป็นสีขาว มีรสเปรี้ยวจัดแต่ถ้าสุกแล้ว ผิวของเปลือกจะเป็นสีเหลืองนวลเนื้อเป็นสีเหลืองมีรสหวาน
- มะม่วงแรด เป็นมะม่วงพันธ์เบา ผลตรงกลางมีลักษณะกลม หัวอ้วนใหญ่มีปลายแหลมเล็กน้อย ผิวเป็นคลื่นไม่เรียบ มีลักษณะเด่นที่เห็นได้ชัดที่เรียกว่า มีนอ ตรงส่วนบนด้านหลัง เปลือกและผิวค่อนข้างหนาและเหนียว ผลดิบจะมีรสเปรี้ยวจัด เมื่อแก่จัดจะมีรสหวานอมเปรี้ยว แต่ผลสุก เนื้อมีเสี้ยนค่อนข้างมาก
- มะม่วงเขียวเสวย ผลนิยมรับประทานดิบหรือสุกก็ได้ เนื้อจะมีสีขาวละเอียด กรอบ มีเสี้ยนน้อย รสเปรี้ยวแต่เมื่อแก่จัดจะมีรสมัน ถ้าผลสุกเนื้อจะเป็นสีเหลืองละเอียด มีเสี้ยนน้อย และมีรสหวาน
- มะม่วงฟ้าลั่น เป็นพันธุ์ที่ออกผลค่อนข้างดก ลักษณะผลค่อนข้างกลม ปลายผลกลมมนเมื่อผลแก่จัดเนื้อจะเปราะบางมาก และอาจจะแตกทันทีเมื่อถูกคมมีดซึ่งเป็นลักษณะประจำพันธ์เห็นได้ชัด ผลดิบจะมีรสชาติมันแต่เมื่อแก่จัดรสชาติจะหวานมัน ผลสุกเนื้อเป็นสีเหลืองเนื้อค่อนข้างละเอียด มีเสี้ยนน้อยรสหวานไม่จัดนั
- มะม่วงแก้ว เป็นมะม่วงที่ไม่ได้มีถิ่นกำเนิดในประเทศไทย มีลักษณะต้นเตี้ย ทรงพุ่มกว้างกิ่งก้านแข็งแรง ทนทานต่อโรคและแมลงสามารถปลูกได้ทุกสภาพพื้นที่ ลักษณะ เปลือกจะหนา ผิวเป็นสีเขียวเข้มนวลผลดิบ เนื้อหวานหอม แน่น และกรอบมียางน้อยและจะมันเมื่อแก่จัด ผลสุกจะมีรสชาติหวาน
- มะม่วงหนองแซง มะม่วงพันธ์นี้มีถิ่นกำเนิดอยู่ในอำเภอหนองแซง จังหวัดสระบุรี จะออกดอกและติดผลดี มะม่วงพันธ์นี้ไม่ทนทานต่อการถูกน้ำท่วมขัง ผลดิบสีของเนื้อจะละเอียดมีเสี้ยนเล็กน้อย รสชาติจะมันจัดตั้งแต่ยังเป็นผลเล็ก ๆ เมื่อแก่จัดจะมีรสมัน และกรอบ ในขณะที่ผลสุก ผิวของเปลือกจะมีสีเหลือง สีของเนื้อจะเป็นสีเหลือง ลักษณะเนื้อจะละเอียดมีรสชาติหวานชืด
- มะม่วงมหาชนก มีต้นกำเนิดจากประเทศไทย เป็นพันธุ์ที่ได้จากการขยายพันธุ์โดยการเพาะเมล็ด เป็นการผสมระหว่าง 2 สายพันธุ์ได้แก่ มะม่วงพันธุ์ซันเซท และมะม่วงพันธุ์หนังกลางวัน ผลมะม่วงมหาชนกมีรูปร่างยาวเรียวรี เหมือนงาช้าง เปลือกค่อนข้างหนา เมื่อสุกจะมีกลิ่นหอมจัด เนื้อสีส้มอมเหลือง รสหวานหอม มีกลิ่นหอมฉุนขี้ไต้เล็กน้อย รสหวานอ่อนกว่าน้ำดอกไม้และไม่อมเปรี้ยว ปริมาณเนื้อมาก
- มะม่วงอกร่องทอง เป็นพันธุ์มะม่วงที่เก่าแก่รู้จักกันทั่วไป ใช้สำหรับรับประทานสุกกับข้าวเหนียว ขนาดผลค่อนข้างเล็ก ลักษณะของผลค่อนข้างแบน ตรงส่วนท้องเป็นทางยาวจนเห็นได้ชัด ผลดิบเนื้อละเอียดสีขาวนวล มีเสี้ยนน้อย รสเปรี้ยวจัดจนกระทั่งแก่ เมื่อสุกผิวของเปลือกเปลี่ยนเป็นสีเหลืองทอง มีกลิ่นหอม เนื้อสีเหลืองละเอียด รสหวานจัด เมล็ดมีลักษณะยาวแบน
- มะม่วงทองดำ ผลมีขนาดโตปานกลาง ลักษณะของผลจะหนา ป้อมปลายผลแหลมคล้ายรูปไข่ เมื่อดิบเปลือกสีเขียวเข้ม เนื้อสีขาวปนเหลือง เนื้อละเอียดกรอบ ผลเมื่อยังอ่อนอยู่จะมีรสเปรี้ยว แก่จัดรสมันอมเปรี้ยว ผลสุกผิวเปลือกสีเหลืองปนเขียว เนื้อสีเหลืองละเอียดมีเสี้ยนน้อย รสหวานอมเปรี้ยวเล็กน้อย
- มะม่วงหนังกลางวัน เป็นมะม่วงพันธุ์หนึ่งที่เคยเป็นที่นิยมผลิตส่งออกต่างประเทศ ผลมีขนาดปานกลางถึงใหญ่ ลักษณะของผลมีรูปร่างยาวพอๆ กับมะม่วงน้ำดอกไม้ หัวท้ายของผลงอน แต่ส่วนปลายจะแหลมและงอนเล็กน้อย ผิวของผลเมื่อแก่จัดจะมีสีเขียวหม่น ผิวเรียบ เนื้อสีขาวนวลละเอียด กรอบ มีเสี้ยนค่อนข้างน้อย รสเปรี้ยว ผลสุกจะมีผิวสีเหลืองทอง เนื้อสีเหลือง เนื้อละเอียดมีเสี้ยนน้อย รสหวานหอม เมล็ดบาง เปลือกของผลหนาทำให้ขนส่งได้ดี ภาคเหนือเรียกว่า มะม่วงงา บางแห่งเรียกมะม่วงแขนอ่อน
มะม่วงสามารถนำมาบริโภคได้ทั้งแบบดิบและแบบสุก รวมถึงใช้ในการประกอบอาหารได้หลายแบบตั้งแต่ของว่างไปจนถึงของหวาน ถ้าแบบเหลือเยอะเนื้อไม่ค่อยงามเอามาปั่นทำมูส เยลลี่ก็ดี หรือจะนำมาม่วงไปแปรรูปเพื่อทำมะม่วงอบแห้งเอาไว้กินยามว่างก็ไม่เลว ใช้ทำแยมก็เป็นอีกทางเลือกหนึ่ง แต่ที่อร่อยที่สุดน่าจะเป็น มะม่วงกวนแบบไทยๆ นี่แหละ
